از زمانی که خیلی کوچک بود، آرزو داشت نویسنده شود، آن هم فقط نویسندۀ هنر. شاید عجیب باشد که از کودکی چنین کشش و جاذبه‌ای را در خود احساس می‌کرد. بعد از دوازده سالگی، که خانواده‌اش به رم مهاجرت کردند، خودش را پیدا کرد. آن زمان، برای اولین‌بار با آثار هنری روبه‌رو شد و در مباحثه‌هایی شرکت کرد که در آنها همواره بحث هنر درمیان بود.
وایولت پجت (۱۹۳۵-۱۸۵۶)، که نام مستعار «ورنون لی» را برای خودش انتخاب کرده بود، در دنیای اهالی کتاب به نویسنده‌ای انگلیسی با ریشه‌های فرانسوی شناخته می‌شود. حدود چهارده یا پانزده سالگی، که کنجکاوی و ماجراجویی نوجوانی در او شدت گرفت، عادت‌های ذهنی این حرفه را هم توانست پیدا کند. در آن سن و سال، دفتر یادداشت‌هایش پر از نوشته‌های درهم و برهم دربارۀ چیزهای زیبا و پیوند ادبیات و هنرهای بصری بود. هر چیزی که به چشمش زیبا می‌آمد در آن می‌نوشت و از نوشتن هراسی نداشت.
زیبایی و واژه‌های زیبا در طول زندگی از کودکی تا بزرگسالی‌اش نقش حیاتی و مهمی داشت. از همان سن، خود را وقف خواندن کتاب‌های هنر کرد و نظریه‌هایی در این باره در ذهن خود پرورش داد. علاقه‌مندی به زیبایی‌شناسی انگار که با بلندپروازی‌های ذهنی‌اش دست به یکی کرده و درهم آمیخته بودند.
شاید نقطۀعطف زندگی‌اش از شانزده سالگی رقم خورده باشد که دست تقدیر یک معلم زبان لاتین برایش فرستاد. این معلم باستان‌شناسی آلمانی بود و تا آن زمان اسم و رسم پیدا کرده بود. رفته‌رفته به گفت‌وگو با معلمش علاقه‌مند شد و این معاشرت به جایی رسید که از او کتاب امانت می‌گرفت و می‌خواند تا علم و آگاهی خود را وسیع‌تر کند. در آن زمان، کتاب‌های «اصول نقاشی و حکاکی» بلان، «تاریخ هنر» وینکلمان و «لائوکون» لسینگ را خواند. در شانزده سالگی، به باور خودش، مطلب کوتاه نسبتاً استادانه و خوبی دربارۀ فلسفه هنر نوشت. در هفده یا هجده سالگی دیگر به طور منظم خودش را وقف کاوش در هنر به نفع ادبیات کرد.
اغلب کتاب‌بازها ورنون لی را به خاطر داستان‌های ماوراء طبیعی و نوشتههایش دربارۀ هنر، موسیقی و سفر می‌شناسند چرا که از پیروان اولیۀ زیبایی‌شناسی و نقد هنری بوده است. کتاب «روان‌شناسی یک نویسندۀ هنر»، که انتشارات کتاب آبان آن را با ترجمۀ مریم فراهانی و به‌عنوان هفتمین جلد از مجموعۀ «اِکفِراسیس» منتشر کرده، حاوی دو مقاله از ورنون لی با رویکرد نقد روان‌شناسانۀ آثار ادبی و هنری است. او در این دو مقاله نشان می‌دهد چگونه احساسات، هیجانات و حالات روانی شخص بر درک و واکنش او نسبت به هنر تأثیر می‌گذارد. این کتاب ۱۶۰صفحه‌ای تلاش می‌کند تجربۀ درونی و روانی مواجهه با آثار هنری را به‌طور دقیق بررسی کند، آن هم نه فقط از منظر تکنیکی بلکه از نظر روان‌شناختی و فلسفی. برای اینکه بدانید در مواجهه با هنر چه کسی هستید فرصت خواندن این کتاب را از دست ندهید.
این نویسنده قلمرو مطالعاتی گسترده‌ای داشت و مجموعه‌ای متنوع از کتاب‌ها را شامل مطالعات تاریخی؛ رساله‌های اندیشمندانه در باب هنر، موسیقی، باغ‌ها و سفرها؛ گفت‌وگوهای فلسفی؛ رساله‌هایی راجع به نظریۀ زیبایی‌شناسی و روان‌شناسی و قصه‌های ماوراء طبیعی منتشر کرده است. با توجه به تنوع نوشتاری که داشت، می‌توان گفت نویسندۀ جسوری بود. در کارهایش به حدی تنوع داشت که برای برخی از منتقدان ادبی درک آن سخت بود، شاید همین تنوع و جسارت حیرت‌انگیزش بود که، از یک جایی به بعد، دیگر مخاطبان زیادی نداشت، اما تا زمان درگذشتش نویسندۀ پرکاری محسوب می‌شد.
هنری جیمز (نویسندۀ آمریکایی-بریتانیایی) به برادرش ویلیام دربارۀ این نویسنده هشدار می‌دهد که «لی همان‌قدر که باهوش هست، خطرناک و مرموز هم هست، که بسیار در خور توجه است». این نشان می‌دهد شاید تنوع و گوناگونی کارهای لی حتی برای هم‌عصرانش نیز قابل درک و فهم نبوده است.
کاوش روان نویسنده و خواننده
کتاب «روان‌شناسی یک نویسندۀ هنر» اثر ورنون لی به بررسی حوزۀ نقد ادبی از دیدگاه روان‌شناختی می‌پردازد و از آثار تأمل‌برانگیز در حوزۀ زیبایی‌شناسی، نقد هنری و روان‌شناسی تجربۀ هنری محسوب می‌شود. این کتاب برخلاف بسیاری از متون کلاسیک نقد هنر، که بر تحلیل‌های فنی یا تاریخی تمرکز دارند، به بررسی ذهن، احساسات و فرایندهای روانی فردی می‌پردازد که با هنر مواجه شده است. البته با این تأکید مضاعف؛ به طور ویژه ذهن و روانِ خودِ نویسنده یا منتقد هنر را هم واکاوی می‌کند. لی، در این اثر، هنر را نه به‌عنوان یک «شیء مستقل»، بلکه به‌عنوان تجربه‌ای روانی و زنده بررسی می‌کند؛ تجربه‌ای که در تعامل میان اثر هنری و ذهن انسان شکل می‌گیرد.
از نگاه او، آنچه ما «زیبایی» می‌نامیم حاصل واکنش‌های پیچیدۀ روانی، عاطفی، جسمانی و حافظه‌ای ماست، نه صرفاً ویژگی‌های عینی اثر و شاید به همین دلیل یکی از ایده‌های محوری کتاب این است که منتقد هنر هرگز ناظر خنثی نیست. او نشان می‌دهد حالات روحی، خاطرات شخصی، وضعیت جسمانی، پیش‌زمینۀ فرهنگی و حتی خستگی یا شادابی فرد، همگی، در نحوۀ ادراک اثر هنری نقش دارند. بنابراین، نقد هنری بیش از آنکه گزارشی «عینی» باشد، نوعی بازتاب روانِ منتقد است.
این کتاب در عین حال نوعی خودکاوی فکری نیز به شمار می‌آید. نویسندۀ اثر، با صداقتی کم‌نظیر، واکنش‌های شخصی خود را نسبت به آثار هنری تحلیل و تلاش می‌کند نشان دهد چگونه احساسات، همدلی، تخیل و بدن انسان در تجربۀ زیبایی دخیل هستند. او، از این طریق، خواننده را دعوت می‌کند تا به شیوۀ ادراک خود از هنر آگاه‌تر شود. شاید بتوان گفت همدلی و زیبایی‌شناسی از دیگر مفاهیم مهم این کتاب هستند و ورنون لی به واسطۀ این اثر خواندنی توضیح می‌دهد انسان، هنگام مواجهه با اثر هنری، ناخودآگاه احساسات و حالات درونی خود را نسبت به آن فرافکنی می‌کند و همین فرایند سرچشمۀ لذت یا نارضایتی زیبایی‌شناختی خواهد شد.
البته محتوای کتاب هم به گونه‌ای است که خواننده را به فکر وا می‌دارد و گاهی هم قالبی فلسفی به خود می‌گیرد، اما در عین حال به تجربۀ زیستۀ انسان نزدیک خواهد ماند. این اثر، نه‌تنها برای دانشجویان و پژوهشگران هنر و زیبایی‌شناسی، بلکه برای هر خواننده‌ای که می‌خواهد رابطۀ عمیق‌تری با هنر برقرار کند ارزشمند است. این کتاب رابطۀ تجربۀ روان‌شناختی انسان با هنر و نقد هنری را مورد برسی قرار داده و از همین منظر می‌توان گفت هم جنبۀ شخصی دارد و هم جنبۀ تحلیل کلی.
جنبۀشخصی «روان‌شناسی یک نویسندۀ هنر» بر تجربۀ هنری نیز تأکید دارد، یعنی واکنش‌های فردی ما نسبت به آثار هنری‌ای که مطالعه می‌کنیم، اینکه این واکنش‌ها چگونه متغیر و وابسته به وضعیت روحی و بدنی ما هستند. در بخش دیگری از کتاب، ورنون لی به نوعی به روش‌های انتزاعی تجربۀ ادبی و بصری هنر می‌پردازد، مثلاً اینکه چگونه توصیف‌های ادبی از هنر غالباً به ادراک واقعی اثر لطمه می‌زنند و برداشت‌هاب ذهنی را جایگزین تجربۀ عینی می‌کنند.
خودنگری زیبایی‌شناختی
«روان‌شناسی یک نویسندۀ هنر» بخشی با عنوان «خود واقعی» دارد که دیلن کنی، منتقد و پژوهشگر تاریخ هنر، دربارۀ ورنون لی، زندگی و نوشتههایش، توضیحاتی را برای خواننده آماده کرده است. بخشی دیگر «روان‌شناسی یک نویسندۀ هنر» است که مشاهدات شخصی ورنون لی را شامل می‌شود. او در ابتدای این بخش می‌نویسد: «ابتدا خود را به کاوشی ملزم کرده بودم که آن را گزارشی دربارۀ زیبایی‌شناسی می‌نامیدم، بیشتر به این خاطر که بهتر بتوانم دیگران را به چالش بکشم و حتی الگوی آنان باشم. اما وقتی خودنگری در قالب مشاهداتی به ثمر نشست که گاهی مرا حیرت‌زده و پریشان می‌کرد، دریافتم مجموعه‌ای از واقعیت‌ها را در اختیار دارم که شکاف بین مطالعات غیرعینی زیبایی‌شناسی و روان‌شناسی را به کلی پر می‌کند.»
بخشی دیگر با عنوان «واکنش‌گری زیبایی‌شناختی: واریاسیون‌ها و آکمپانیمان‌های آن» است که گزیدهۀ روزنوشت گالری‌ها اثر ورنون لی است. این گزیده‌ها از رسالۀ «خاطرات گالری» لی، در سال‌های ۱۹۰۱-۱۹۰۴، حاوی مطالبی است ساده در مورد تجربۀ شخصی، که در اولین پژوهش تجربۀ خود را دربارۀ زیبایی‌شناسی روان‌شناختی، با عنوان «زشتی و زیبایی»، مطرح کرده و توضیح داده است. پس از آن هم بخش یادداشت‌ها، مطالعات بیشتر، دربارۀ متن‌ها، واژه‌نامه، عناوین آثار و نام‌نامه گنجانده شده است.
کارنامۀ ورنون لی
ورنون لی بیش از ۴۰ اثر منتشر شده شامل کتاب‌های سفر، داستان‌های کوتاه، رمان‌ها، داستان‌های تاریخی، طنز، سیاست بین‌الملل، حقوق زنان، روان‌شناسی و نقدهای زیبایی‌شناختی هنر دارد. از این آثار می‌توان به «اوتیلی: یک اثر هنری قرن هجدهمی»، «هنر و زندگی»، «اشباح: مجموعه‌ای از داستان‌های ارواح»، «روح روم: برگ‌هایی از یک دفتر خاطرات»، «خانم براون»، «زیبایی: مقدمه‌ای بر زیبایی‌شناسی روان‌شناختی»، «کار با کلمات و مطالعات دیگر در روان‌شناسی ادبی»، «شاهزادۀ صد سوپ: یک نمایش عروسکی»، «احیا: موسیقی و عاشقانش؛ مطالعه‌ای تجربی از واکنش‌های احساسی و تخیلی به موسیقی»، «نابغۀ مکان: یادداشت‌هایی درباره مکان‌ها» و… اشاره کرد.
زمانی که لی کتاب «روان‌شناسی یک نویسندۀ هنر» و یادداشت‌های موسوم به «روزنوشت گالری‌ها» را می‌نوشت، ده‌ها سال در مطالعۀ هنر و زیبایی‌شناسی تجربه داشت. او، در «بلکارو؛ مقالاتی در باب پرسش‌های گوناگون زیبایی‌شناسی»، توجهش را از بستر تاریخی هنر به تأثیرات هنر بر تجربۀ فردی معطوف کرد، برای همین در این کتاب خود را «دانشجوی زیبایی‌شناسی» نامیده است.
این مطلب، نخستین‌بار، در روزنامۀ ایران، به تاریخ ۲ دی ۱۴۰۴، شمارۀ ۸۹۱۸ منتشر شده است.
